close

  • Być wiernym Ojczyźnie mej, Rzeczypospolitej Polskiej
  • OPIEKA NAD MAŁOLETNIMI

  •  

    Wstęp

     

    Przygotowując się do wyjazdu wraz z rodziną za granicę w poszukiwaniu czy w związku z podjęciem pracy należy obok wiedzy o warunkach panujących na danym rynku pracy, sytuacji socjalnej i bytowej pozyskać również wiedzę o obowiązujących w danym kraju regulacjach dotyczących opieki nad małoletnimi. Zapoznanie się z takimi informacjami pozwoli na uniknięcie bądź ograniczenie negatywnych konsekwencji czy traumatycznych przeżyć wynikających z niewiedzy o systemie prawnym regulującym opiekę nad małoletnimi.


    Nierzadko miejscowe realia w zakresie prawa odnoszącego się do przemocy w rodzinie są znacznie surowsze od realiów polskich a poziom wrażliwości społeczeństw państw pobytu wobec standardów wychowania dzieci odbiega  od  wyniesionego z Polski.


    Wiele zachowań w relacjach między rodzicami a dziećmi, prawnie i kulturowo dopuszczalnych w Polsce, w innych państwach traktowanych jest jako naruszenie praw dziecka skutkujące surowymi konsekwencjami. Do tej kategorii zalicza się np. krzyk czy płacz karconego dziecka, nawet jeśli został wywołany bez użycia przemocy fizycznej.


    Przypadki niewłaściwych postaw w rodzinach zgłaszane są tak przez szkoły jak i sąsiadów właściwym służbom socjalnym, które działając dla dobra dziecka, mogą  ingerować w życie rodzinne obywateli polskich zamieszkałych w krajach pobytu.


    Podkreślenia przy tym wymaga, że sam fakt posiadania statusu cudzoziemca nie zwalnia w najmniejszym stopniu od odpowiedzialności przed miejscowym prawem na równi z obywatelami tego kraju i nie daje podstaw domagania się uprzywilejowanego traktowania.

     

    Włoskie służby społeczne (Servizi Sociali)

     

    Problematyka opieki nad małoletnimi obywatelami jest zagadnieniem kompleksowo uregulowanym w prawie włoskim. Na jego regulację składa się szereg aktów prawnych, które w różnym zakresie sankcjonują określone typy działań i uprawnień włoskiej opieki społecznej (Servizi Sociali) oraz włoskich władz sądowych. O systemie opieki nad małoletnim można mówić w ujęcie administracyjnym (rola opiekuńcza służb socjalnych) oraz w ujęciu sądowym (rola trzech instytucji sądowych: Sądu dla Nieletnich/Tribunale per i Minorenni; Sądu Powszechnego/Tribunale Ordinario; Sędziego Sądu Opiekuńczego/Giudice Tutelare) Administracyjny System włoskiej opieki społecznej zgodnie z ustawą ramową nr 328 z dn. 18.10.2000 roku jest kompetencyjnie podzielony geograficznie, a poszczególne funkcję pełnią regiony, prowincje i gminy, z czego te ostatnie pełnią w przedmiotowym zakresie rolę najważniejszą.  

     

    W oparciu o  Dekret Prezydenta Republiki nr 616/77 oraz o Rozporządzenie wykonawcze z mocą ustawy nr 112/98 i Ustawę Konstytucyjną nr 3/2001, kwestia opieki społecznej pozostaje w kompetencji urzędów miejskich i gmin. Urzędy te ze względu na pełnioną rolę mają z reguły ułatwiony kontakt z władzami sądowniczymi.

     

    Stosunki między gminami a władzami sądowniczymi reguluje art. 23 ustęp 1 litera c Dekretu Prezydenta Republiki nr 616/77 oraz art. 14 ustęp 2 Ustawy 1085/62 (w zakresie spraw cywilnych i administracyjnych) oraz Dekret Prezydenta Republiki 448/88 (w zakresie karnym).

     

    W kwestiach cywilnych szczególnie ważna jest współpraca opieki społecznej z władzami sądowniczymi dot. opieki nad nieletnimi (Ustawa 149/2001 księga I Kodeksu Cywilnego); w kwestiach karnych szczególnie ważne jest natomiast ogólne kryterium, o którym w  art. 6 Dekretu Prezydenta Republiki 448/88 (Kodeks Postępowania Karnego dot. nieletnich), który ustanawia, że:

     “Na każdym etapie i instancji postępowania władze sądownicze korzystają … ze świadczeń opieki ustanowionej przez instytucje lokalne”.

     

    Kwestia opieki społecznej leży więc w kompetencji urzędów miasta i gmin, zgodnie z Dekretem Prezydenta Republiki  616/77, Ustawą 641/78, Dekretem Prezydenta Republiki 448/88, Rozporządzeniem wykonawczym z mocą ustawy 112/98, Rozporządzeniem wykonawczym  z mocą ustawy 267/2000, Ustawą  328/2000 i Ustawą Konstytucyjną 3/2001.

     

    Pamiętać należy również, że podstawą prawną wszelkich działań podejmowanych przez miejscowe służby socjalne są  przepisy rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczące jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, zgodnie z którymi właściwymi do podejmowania decyzji w sprawach małoletnich są organy sądowe państwa, w którym dzieci aktualnie przebywają.

     

    Uprawnienia konsula

     

    Zgodnie z art. 5 p. h Konwencji wiedeńskiej o stosunkach konsularnych sporządzonej w Wiedniu dnia 24 kwietnia 1963 roku funkcje konsularne polegają na:

     

    “ochronie, w granicach ustalonych przez ustawy i inne przepisy państwa przyjmującego, interesów małoletnich i innych osób nie posiadających pełnej zdolności do czynności prawnych, obywateli państwa wysyłającego, w szczególności gdy zachodzi potrzeba ustanowienia nad nimi opieki lub kurateli.”

     

    W tym celu konsul podejmuje działania mające na względzie dobro małoletniego i zmierzające do zagwarantowania przysługujących jemu praw, w tym w szczególności co wynika z art. 8 Konwencji o Prawach Dziecka podejmuje działania mające na celu poszanowanie prawa dziecka do zachowania jego tożsamości, w tym obywatelstwa, nazwisko, stosunków rodzinnych, zgodnych z prawem, z wyłączeniem bezprawnych ingerencji. 

     

    Działania podejmowane przez Konsulat uzależnione są każdorazowo od indywidualnej sytuacji. Obejmują przede wszystkim:

     

    1. informowanie o możliwościach działania i obowiązujących procedurach zarówno w odniesieniu do włoskiego, jak i polskiego ustawodawstwa; udostępnianie  listy działających w naszym okręgu konsularnym adwokatów, którzy obsługują sprawy w języku polskim;
    2. kontaktowanie się z pełnomocnikiem prawnym; obecność na rozprawach sądowych;
    3. interwencje u władz włoskich (służby społeczne, policja, prokuratura, sądy, organy centralne); pośredniczenie w kontaktach między polskimi i włoskimi instytucjami;
    4. pomocy w odszukaniu rodzin w Polsce i umożliwieniu kontaktu z nimi; próbach zainteresowania rodzin w Polsce problemami ich bliskich znajdujących się we Włoszech w trudnej sytuacji.

     

    Należy również odnotować, iż zgodnie z treścią art. 20 Konwencji o Prawach Dziecka – dziecko pozbawione czasowo  lub na stale swego środowiska rodzinnego lub gdy ze względu na swoje dobro nie może pozostawać w tym środowisku, będzie miało prawo do specjalnej ochrony i pomocy ze strony państwa. Zarówno Polska jak i Włochy ratyfikowały konwencję w 1991 roku.

     

    Na władzach włoskich w świetle art. 37 p. b Konwencji wiedeńskiej o stosunkach konsularnych z 1963 roku ciąży równocześnie obowiązek niezwłocznego notyfikowania urzędu konsularnego o każdym przypadku, kiedy ustanowienie opiekuna lub kuratora leży w interesie małoletniego. Udzielenie tej informacji nie powinno jednak stanowić przeszkody do stosowania ustaw i innych przepisów państwa przyjmującego w odniesieniu do ustanowienia tego opiekuna lub kuratora.

    Instytucja wzajemnej współpracy między opieką społeczną a władzami sądowniczymi

    Uwzględniwszy współpracę między opieką społeczną a władzami sądowniczymi, obejmującymi zarówno sędziów orzekających, jak i śledczych (sędziów śledczych i prokuratorów), możliwe jest wyszczególnić najbardziej powszechne przypadki wymagające współpracy z opieką społeczną:

     

    Katalog czynności obowiązkowych realizowanych przez włoską opiekę społeczną:

     

    1. odpowiada na zapytania sędziego (Sądu Powszechnego, Sądu dla Nieletnich, Prokuratury) w formie relacji dot. nieletniego lub wywiadu środowiskowego;
    2. co 6 miesięcy przekazuje do Sądu Opiekuńczego lub do Sądu dla Nieletnich relacje dot. nieletnich powierzonych rodzinie zastępczej lub ośrodkom leczniczo-rehabilitacyjnym; powyższy termin może być w rzeczywistości krótszy w przypadku pilnych informacji;
    3. sygnalizuje Prokuratorowi przy Sądzie dla Nieletnich:
      1. przypadki domniemanego porzucenia osoby nieletniej (art. 9 ustęp 1 Ustawy 184/83);
      2. przestępstwa ścigane z urzędu (nie tylko popełnione przez osoby dorosłe, ale też przez nieletnich lub na szkodę osoby  nieletniej będącej cudzoziemcem (prostytucja, pornografia nieletnich, handel nieletnimi, ex Ustawa 269/98 – art. 25 bis ustęp 1 Dekretu Królewskiego z mocą Ustawy nr 1404/1034);
      3. przypadki kiedy konieczne jest przedłużyć, skrócić lub zakończyć okres powierzenia opieki nad nieletnim  rodzinie zastępczej lub instytucji (art. 4 ustęp 5 Ustawy 184/83)
      4. interwencje na rzecz nieletnich podjęte w oparciu o art. 403 Kodeksu Cywilnego;
      5. składa zeznania (kompatybilnie z zasadą tajemnicy zawodowej i Rozporządzeniem wykonawczym z mocą ustawy  196/2003 o ochronie danych osobowych).

    Katalog czynności fakultatywnych realizowanych przez włoską opiekę społeczną:

     

    1. sygnalizuje Prokuratorowi przy Sądzie dla Nieletnich potencjalnie niebezpieczne sytuacje, które wymagają interwencji, również w zakresie ograniczenia władzy rodzicielskiej  (Dekret Prezydenta Republiki 616/77, Ustawa 328/2000 i Ustawa 216/91 art. 1 ustęp 2). Powyższe działania są fakultatywne, jako że opierają się na opinii opieki społecznej, a nie na obiektywnych faktach (np. informacja o przestępstwie ściganym z urzędu);   
    2. informuje Sąd Powszechny o przypadkach dot. nieletnich, zakładających uczestnictwo czy działania dorosłych, w przypadku których istnieje podejrzenie czynu przestępczego ze szkodą dla osoby nieletniej;
    3. przekazuje każdą inną informację, którą opieka społeczna może przesłać władzom sądowniczym, dotycząca przypadków nieprzewidzianych przez przepisy prawa (np. art. 403 K. C.). 

    Władza rodzicielska

     

    Zgodnie z art.  320 k.c., osoby posiadające władzę rodzicielską reprezentują nieletnich we wszystkich kwestiach cywilnych i zarządzają ich majątkiem. 
    W myśl art. 316 k.c. "dziecko podlega władzy rodzicielskiej rodziców aż do uzyskania pełnoletności”. Władza rodzicielska wykonywana jest przez obojga rodziców. 

     

    Warto przypomnieć, że rodzic może utracić władzę rodzicielską w przypadku, kiedy  zostanie to orzeczone w interesie osoby nieletniej przez Sąd dla Nieletnich (art. 317 bis, 330 k.c.). W przypadku kiedy takowa decyzja dotyczy obojga rodziców, Sędzia Sądu Opiekuńczego może wyznaczyć opiekuna pełniącego funkcję prawnego przedstawiciela osoby nieletniej. Jeśli taką funkcję powierzono instytucji miejskiej, funkcję opiekuna pełnić będzie burmistrz lub jego pełnomocnik. Często pełnomocnictwo przewiduje również kuratora.

     

    Z reguły władza rodzicielska jest pełna do chwili kiedy nieletni osiągnie pełnoletność. W uzasadnionych przypadkach władza ta może być jednak odebrana lub częściowo ograniczona.   

    Przypadki takie mogą wynikać z: 

    1. postanowienia Sądu Powszechnego lub Sądu dla Nieletnich;
    2. konieczności ochrony nieletnich, również za zgodą rodziców, zgodnie z przepisami dot.   władzy sądowniczej (art. 330 i 333 k.c.) lub władzy publicznej (art. 403 k.c.).

    Sytuacja nieletniego powierzonego w wyniku separacji rodziców tylko jednemu z nich

     

    1. W przypadku powierzenia opieki nad nieletnim obojgu rodzicom lub też na zasadzie wyłączności jednemu z nich, jednakże bez odebrania władzy rodzicielskiej, opieka sprawowana jest przez obojga rodziców, pomimo że o zwyczajnych kwestiach decyduje rodzic, któremu dziecko zostało powierzone. Ważniejsze decyzje podejmowane są natomiast za obopólną zgodą obojga rodziców. Jeśli nie są w stanie  dojść do porozumienia, mogą zwrócić się do sędziego orzekającego o warunkach separacji. 
    2. W przypadku separacji sądowej i jednocześnie pozbawienia jednej ze stron praw rodzicielskich, drugi rodzic ma wyłączność praw rodzicielskich. 
    3. Celem lepszego sklasyfikowania decyzji zwyczajnych i nadzwyczajnych, dot. nieletniego, należy odnieść się do art. 5 ustęp 1 i 3 Ustawy 183/84, zgodnie z tym jak została zmodyfikowana przez ustawę 149/2001. 
    4. Ewentualna kwestia nieprzestrzeganie zaleceń sędziego orzekającego o warunkach separacji (również w zakresie alimentów dla nieletniego) rozpatrywana jest przez sędziego decydującego o przyznaniu opieki nad nieletnim.
    5. Decyzje władz sądowych podejmowane z myślą o ochronie nieletnich mogą stanowić o ograniczeniu władzy rodzicielskiej. Zwyczajny nadzór ze strony opieki społecznej lub przejęcie władzy przez opiekę nie stanowi koniecznie o ograniczeniu władzy rodzicielskiej, jeśli nie zostało to wyraźnie postanowione przez Sąd dla Nieletnich. Odmiennie wygląda sytuacja kiedy nieletni został oddalony od rodziny i powierzony opiece społecznej celem znalezienia mu innego, stosownego miejsca pobytu.
    6. Ustawa 184/83 zmodyfikowana przez ustawę 149/2001 (prawo nieletniego do rodziny) przewiduje, że tylko w wyjątkowych przypadkach nieletni może być tymczasowo oddalony od rodziny. Decyzja taka oznacza umieszczenie osoby nieletniej w rodzinie zastępczej i może być podjęta za zgodą rodziny lub ewentualnego opiekuna (tzw. konsensualne umieszczenie nieletniego), albo też w oparciu o decyzję Sądu dla Nieletnich, który może podjąć takową decyzję wbrew woli rodziny.
    7. Zgodnie z art. 2 nieletni może być oddany pod opiekę rodziny zastępczej lub ośrodka rehabilitacyjnego mającego wymiar rodzinny. W przypadku zatwierdzenia decyzji o powierzeniu opieki nad nieletnim bez odebrania praw rodzicielskich, decyzje o charakterze zwyczajnym (art. 5, szkoła i leczenie) dot. nieletniego podejmowane są przez rodzinę zastępczą lub przez prawnego pełnomocnika ośrodka, w którym został on umieszczony (art.3). Instytucja miejska sprawować będzie nadzór nad realizacją programu wychowawczego oraz nad kontaktami z rodziną, celem ułatwienia powrotu  nieletniego do domu (art. 4).
    8. Sprawy dotyczące opieki rodzicielskiej, jej powierzenia któremukolwiek z rodziców, powierzenia opieki nad małoletnim danej gminie przechodzą automatycznie pod jurysdykcję Sądu Powszechnego (Tribunale Ordinario) w momencie rozpoczęcia przez rodziców dziecka sprawy o separację w tymże Sądzie. Prowadzący dotychczas sprawę Sąd dla Nieletnich uznaje się za niewłaściwy i przekazuje daną sprawę małoletniego do Sądu Powszechnego, który w ramach swojej kompetencji w sprawach małżeńskich rozstrzygnie również kwestie powierzenia opieki nad małoletnim.
    9. W czasie postępowania toczącego się w sprawie małżeńskiej (np. o separację) w Sądzie Powszechnym sędzia może wydawać postanowienia wewnątrzprocesowe (ordinanza) dotyczące również zakresu sprawowania opieki rodzicielskiej przez jednego z małżonków, z którym w danym momencie dziecko przebywa. Mogą być zmieniane na każdym etapie postepowania na wniosek służb społecznych lub zainteresowanych stron.

     

    Właściwość terytorialna

     

    Kwestie rozpatruje Sąd dla Nieletnich właściwy dla miejsca zamieszkania nieletniego, nawet jeśli nie pokrywa się ono z miejscem zamieszkania rodziców.

     

    Wszczęcie postępowania

     

    Następuje na wniosek jednego z rodziców, krewnych do szóstego stopnia pokrewieństwa lub Prokuratora przy Sądzie dla Nieletnich (ta ostatnia opcja jest najczęstsza).

    Sąd dla Nieletnich może z urzędu wszcząć postępowanie tylko w wyjątkowo pilnych przypadkach (art. 336 ustęp 3 kodeku cywilnego), ale z reguły bezpośrednie działanie leży w kompetencjach Prokuratora. 

     

    Lokalna opieka społeczna nie ma bezpośrednich uprawnień do działania. Może jedynie zasygnalizować przypadek wspomnianemu Prokuratorowi działającemu przy Sądzie dla Nieletnich, który po wstępnych ustaleniach (np. zasięgając opinii opieki społecznej) podejmuje decyzję co do dalszych działań w interesie osoby nieletniej.

    Osoba nieletnia nie może bezpośrednio wnioskować o interwencje Sądu dla Nieletnich. Może jedynie zwrócić się bezpośrednio do Prokuratora, który zadecyduje czy istnieją podstawy ku temu aby wszcząć postępowanie.

     

    Dochodzenie

     

    Po otrzymaniu wniosku od Prokuratora wszczynane są czynności dochodzeniowe. Przewodniczący Sądu powołuje specjalnego sędziego sprawozdawcę, który zajmuje się tym etapem postępowania i który przygotowuje specjalną relację dla ciała kolegialnego tj. dwóch sędziów zawodowych i dwóch honorowych. Dla rzetelnej oceny sytuacji małoletniego w tej fazie postępowania najważniejszym źródłem informacji dla sędziego są relacje przedkładane przez włoską opiekę społeczną. W określonych sytuacjach sędzia zwraca się również do organów policji sądowej (karabinierzy, policja, gwardia finansowa). Przewidziana jest również możliwość powołania specjalnego biegłego psychologa. W tym przypadku o jego powołaniu decyduje kolegium w składzie czterech sędziów.

     

    Wydanie decyzji

     

    Decyzje podejmuje kolegium sędziów na posiedzeniu niejawnym w formie dekretu. Dekret może zostać odwołany lub zmieniony w każdym momencie. Dekret uprawomocnia się po upływie 10 dni od jego ogłoszenia. W przypadkach gdy sytuacja wymaga pilnego uregulowania może wejść również w życie z dniem ogłoszenia.

     

    Przeciwko dekretowi można wnieść odwołanie (reklamację) w ciągu 10 dni od ogłoszenia dekretu. Prawo do tego mają zainteresowane strony lub Prokurator. Tylko w nielicznych wypadkach Sąd dla Nieletnich podejmuje decyzje w formie wyroku. Dotyczy to m.in. ustanowienia adopcji czy uznania ojcostwa lub macierzyństwa. W szczególności nie można zastosować środka odwoławczego w postaci apelacji w stosunku do dekretów tymczasowych i pilnych, czyli tych nie mających charakteru ostatecznego (zgodnie z art. 336 włoskiego k.c). Te podlegają jedynie odwołaniu lub zmianie. Apelacji podlegają jedynie dekrety prawomocne, o charakterze ostatecznym. Kasacja jest dopuszczalna w trybie w jakim przewiduje to art. 111 włoskiej konstytucji.

     

    Instytucja umieszczenie w strukturze chronionej - art. 403 kodeksu cywilnego

     

    W sytuacji w której małoletni znajduje się w stanie poważnego zagrożenia dla jego fizycznej i psychicznej integralności, za pośrednictwem właściwych służb społecznych, władze publiczne mogą umieścić dziecko w strukturze chronionej gwarantującej bezpieczeństwo, aż do momentu zapewnienia jemu stałej ochrony.

     

    Podstawy prawne działania włoskiej opieki społecznej i sądownictwa włoskiego dot. Opieki nad małoletnimi:

     

    Rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczące jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej;

     

    Konwencja o Prawach Dziecka, przyjęta przez Zgromadzenia Ogólne Narodów Zjednoczonych z dnia 20 listopada 1989 roku;

     

    Ustawa nr 54 z dn. 8 lutego 2006 roku ws. “Przepisów dotyczących separacji rodziców i wspólnego powierzenia opieki nad dziećmi” (Legge 8 febbraio 2006 n. 54 “Disposizioni in materia di separazione dei genitori e affidamento condiviso dei figli”)

     

    Ustawa nr 91 z dn. 5 lutego 1992 roku “Nowych zapisów dotyczących obywatelstwa”; Legge 5 febbraio 1992 n. 91 “Nuove norme sulla cittadinanza”

     

    Dekret Ministerialny z dn. 23 października 1984 roku ws. “Struktury i organigramu Urzędu ds. sprawiedliwości wobec nieletnich” (Decreto Ministeriale 23 ottobre 1984 “Strutturazione ed ordinamento dell’Ufficio per la giustizia minorile”)

     

    Dekret królewski z mocą ustawy nr 1404 z dnia 20 lipca 1934 roku ws. „Utworzenia i funkcjonowania Sądu dla Nieletnich” (RDL 20 luglio 1934 n. 1404 “Istituzione e funzionamento del Tribunale per i Minorenni”);

     

    Dekret królewski nr 1579 z dnia 20 września 1934 roku ws. „Przepisów wykonawczych i przejściowych dot. Dekretu królewskiego z mocą ustawy ws. utworzenia i funkcjonowania Sądu dla Nieletnich” (RD 20 settembre 1934 n. 1579 “Norme di attuazione e transitorie del RDL 20 luglio 1934 n. 1404 sulla istituzione e sul funzionamento del Tribunale per i Minorenni”;

     

    Drukuj Drukuj Podziel się treścią: